Таракандар туралы қызықты мәліметтер
Көптеген тіршілік иелері адамда әртүрлі сезім тудырады, өйткені олармен көрші болу әрдайым жағымды бола бермейді. Бір жануарлар сұлулығымен сүйсіндірсе, басқалары төзімділігімен таңғалдырады, ал үшіншілері ең қиын жағдайда өмірдің қалай сақталатыны туралы ойлантады. Таракандар көбіне үйдегі қалаусыз қонақ ретінде қабылданады, алайда биологиялық тұрғыдан олар көпшілік ойлағаннан әлдеқайда қызық. Бұл жәндіктер климаттың күрт өзгерістерінен өтіп, әртүрлі ортаға бейімделіп, тірі қалудың көптеген тәсілін қалыптастырған. Бұл мақалада біз Сіздер үшін таракандар туралы қызықты әрі танымды мәліметтер жинадық.
Таракандар Жер бетінде адамнан әлдеқайда бұрын пайда болған
Таракандар тарихы жүздеген миллион жылға созылатын өте көне жәндіктер тобына жатады. Олардың алыс арғы тектері планетада алып қырықбуындар мен қырыққұлақтар өскен, ал адамға таныс сүтқоректілер мүлде болмаған заманда-ақ тіршілік еткен. Мұндай ежелгі шығу тегі «қарапайымдықты» емес, дене құрылысы мен өмір салтының ерекше табысты болғанын көрсетеді. Ұзақ уақыт ішінде құрлықтар, климат және өсімдіктер дүниесі өзгерді, бірақ бұл жәндіктер өмір сүруін жалғастырды. Топтың төзімділігі қарапайым дене құрылымымен, қорек талғамауымен, тез көбеюімен және жасырын орындарға тығылу қабілетімен түсіндіріледі.
Таракандардың көпшілігі пәтерлерде өмір сүрмейді
Адам «таракан» деген сөзді естігенде, көбіне асүйдегі жирен немесе қара зиянкесті елестетеді. Шын мәнінде табиғатта бірнеше мың түр бар, ал олардың аз ғана бөлігі адам баспанасымен тұрақты байланысты. Көптеген таракандар орман төсенішінде, ағаш қабығының астында, үңгірлерде, жануар індерінде, тропиктік қалың өсімдіктер арасында және ылғалды топырақта тіршілік етеді. Онда олар азық-түлікті бүлдірмейді, керісінше өсімдік қалдықтарының ыдырауына қатысады. Сондықтан бүкіл топты үй зиянкестеріне ғана теңеуге болмайды, дегенмен кейбір өкілдері адамдарға шынымен елеулі қолайсыздық туғызады.
Таракандар ұзақ уақыт қорексіз жүре алады
Таракандар азық жоққа жақын қолайсыз кезеңдерді өткере алу қабілетімен белгілі. Қажет болған жағдайда олар белсенділігін төмендетіп, аз қозғалып, күшін үнемдейді. Мұндай төзімділік жәндіктерге маңайда қайтадан жарамды қорек қалдықтары пайда болғанша күтуге көмектеседі. Әсіресе кең қорек аясы оларға жеңілдік береді: олар ұнтақтарды, органикалық қоспасы бар қағазды, желімді, өсімдік бөлшектерін және басқа қолжетімді заттарды пайдалана алады. Алайда сусыз бұл жәндіктер әлдеқайда нашар төзеді, сондықтан ылғалды жерлер олар үшін сирек кездесетін қорек көздерінен де маңыздырақ болады.
Таракандар өкпемен емес, денесіндегі тесіктер арқылы тыныс алады
Таракандарда адам түсінігіндегі өкпе болмайды. Ауа дененің екі қапталындағы арнайы тесіктер арқылы ішке еніп, одан әрі жіңішке түтікшелер жүйесімен таралады. Мұндай тыныс алу тәсілі оттегіні қан арқылы тасымалдамай-ақ тікелей ұлпаларға жеткізуге мүмкіндік береді. Сондықтан жәндік ауыр жарақаттан кейін де, негізгі тыныс алу тесіктері жұмыс істеп тұрса, біраз уақыт тірі қала алады. Бұл ерекшелік адамдарды жиі таңғалдырады, бірақ жәндіктер әлемі үшін мұндай жүйе әбден қалыпты құбылыс.
Таракандар қауіпке өте жылдам жауап береді
Тараканды ұстау оның жылдамдығына ғана емес, денесінің артқы бөлігіндегі сезімтал мүшелеріне байланысты да қиын. Шағын өсінділер қол, зат немесе жыртқыш жақындағанда пайда болатын ауа қозғалысын сезеді. Белгі жүйке жүйесіне дереу дерлік жетіп, жәндік бірден басқа жаққа атылады. Мұндай реакция құстардан, кесірткелерден, өрмекшілерден және өзге жаулардан құтылуға көмектеседі. Үй ішінде дәл осы қасиет таракандарды көзді ашып-жұмғанша саңылауға жоғалып кететін аса епті қашқындарға айналдырады.
Таракандар өте тар саңылаулардан өте алады
Тараканның жалпақ денесі оған басқа көптеген жануарлар кіре алмайтын жасырын орындарды пайдалануға мүмкіндік береді. Жәндік бетке жабыса қысыла отырып, еден ернеуінің астындағы, жиһаз артындағы немесе құбыр маңындағы кішкентай аралықтардан өте алады. Мұндай дене пішіні оны жауларынан қорғайды және үйде кездесетін түрлермен күресті қиындатады. Адам ашық жерде бір ғана зиянкесті көрсе де, топтың негізгі бөлігі терең жасырын қуыстарда болуы мүмкін. Сондықтан баспана мен суға қолжетімділік жойылмаса, бетті жай ғана тазалау мәселені әрдайым шеше бермейді.
Таракандар жұмыртқалары бар ерекше қапшықтар арқылы көбейеді
Таракандардың көптеген түрі жұмыртқаларын бір-бірден емес, оотека деп аталатын тығыз қорғаныш қапшыққа салады. Оның ішінде бірден бірнеше болашақ дернәсіл болады, сондықтан бір аналық топ санын тез көбейте алады. Кейбір түрлер мұндай қапшықты біраз уақыт құрсағының ұшында алып жүреді, ал басқалары оны тасалау жерге қалдырады. Қорғаныш қабығы кеуіп кету қаупін азайтып, жұмыртқалардың қолайсыз жағдайдан аман өтуіне көмектеседі. Осы ерекшелікке байланысты үй таракандары ересек дарақтар жойылғаннан кейін де қайта пайда болуы мүмкін, егер оотекалар байқалмай қалса.
Таракандар толық емес түрлену арқылы дамиды
Тараканның дамуы көбелек немесе қоңыздың тіршілік жолынан өзгеше. Жұмыртқадан жұлдызқұрт емес, сырттай ересек дараққа ұқсайтын, бірақ толық жетілген қанаты мен жыныстық жетілуі жоқ кішкентай дернәсіл шығады. Өскен сайын ол ескі жамылғысын тастап, бірнеше рет түлейді. Әр түлегеннен кейін денесі үлкейіп, ересек жәндікке тән белгілер айқынырақ көрінеді. Мұндай даму жолы толық емес түрлену деп аталады, өйткені таракандарда қуыршақ кезеңі болмайды.
Таракандар табиғатта органикалық қалдықтарды өңдеуге көмектеседі
Табиғи жағдайда көптеген таракандар өзіндік тазалаушы қызметін атқарады. Олар түскен жапырақтарды, шіріген өсімдіктерді, ағаш бөлшектерін және біртіндеп топыраққа қайтатын басқа қалдықтарды жейді. Соның арқасында қоректік заттар табиғат айналымына тезірек қосылады. Тропиктік ормандарда мұндай жәндіктер әсіресе маңызды, өйткені онда өсімдік массасының орасан бөлігі үздіксіз ыдырауы керек. Үйдегі түрлер адамдарға жағымсыз көрінгенімен, олардың жабайы туыстары табиғи қауымдастықтарда пайдалы орын алады.
Таракандар ластануды тасымалдауы мүмкін, сондықтан азық жанында қауіпті
Үй таракандары сыртқы түрімен ғана жағымсыз емес. Олар қоқыс, кәріз аймақтары, лас саңылаулар арқылы жүріп, кейін асүй бетіне немесе азық-түлік маңына шығуы мүмкін. Жәндіктердің аяқтары мен денесінде адам үшін қажетсіз ластану бөлшектері қалады. Сонымен қатар олардың қалдықтары, түлеген қабықтары және бөлінділері сезімтал адамдарда аллергиялық әсерді күшейтуі ықтимал. Сондықтан мұндай көршілер пайда болғанда жеке дарақтарды жоюмен ғана шектелмей, тамақ қалдықтарын жинау, саңылауларды жабу, ылғалды азайту және тазалық сақтау маңызды.
Таракандар сирек жағдайда сүйкімді әсер қалдырады, бірақ оларды қарапайым әрі қызықсыз жәндік деп атауға болмайды. Олардың ежелгі шығу тегі, қорекке икемділігі, жылдам реакциясы және жасырыну қабілеті табиғи бейімделудің қаншалықты тиімді болатынын көрсетеді. Үй ішінде олар санитарияға және азық сақтау жағдайына мұқият қарауды талап ететін мәселе болып қала береді. Сонымен бірге табиғатта көптеген түр органикалық қалдықтарды өңдеп, топырақ тіршілігін қолдауға көмектеседі.
